Phục dựng Lễ cúng ché của người Ê Đê


Với các dân tộc Tây Nguyên, ché rượu cần là một loại tài sản quý. Người ta sắm ché chẳng những để ủ rượu cần mà để dành như vật gia bảo, có thể làm sính lễ trong cưới hỏi, đền bù khi xử phạt, làm quà biếu tặng bạn bè, người thân, thông gia. Nếu như cồng chiêng được coi như là vật linh thiêng nhất, có giá trị nhất của mỗi gia đình và cộng đồng, thì ché thể hiện sự sung túc, sức mạnh của dòng tộc…

“Ché cổ, ché quý đồng thời là ché thiêng. Cũng có thể ché được cho là có siêu nhiên nào đó ẩn tàng nên hóa thiêng”. Ché rượu không thể thiếu trong mọi nghi lễ, từ mừng lúa mới, cầu sức khỏe, cầu mùa, đón một sinh linh gia nhập cộng đồng cho đến khi kết thúc một kiếp người… Đây còn là một trong những đồ vật đầu tiên dâng lên cúng Yang. Tục ngữ Mnông có câu: “Làm rẫy phải rào, muốn cưới vợ hai phải có rlung”. Nếu như người Mnông có ché Rlung, ché mẹ bồng con, ché Yang Yông thì người Ê Đê có ché Tuk, ché Tang, ché Ba.

“Tập tục chung của cư dân Tây Nguyên là, sau khi mua ché về hoặc trước khi bán ché đi đều làm lễ cúng”. Khi đưa một chiếc ché quý về nhà, họ phải tổ chức cúng nhập gia cho ché. Lễ cúng mang ý nghĩa gia chủ muốn thông báo cho họ hàng, bà con trong buôn làng được biết và đến chia vui cùng gia đình đã mua được một chiếc ché quý, với mong muốn nhập gia cho ché, để từ đây ché chính thức được coi như một thành viên, được quan tâm, đối xử như con người và chung sống lâu dài, mạnh khỏe, vui vẻ, đầm ấm, hòa thuận với gia đình. Cũng như vậy, khi không còn sử dụng mà bán hay cho ché đi, họ làm lễ cúng chia tay, tiễn biệt, khi không may làm bể ché thì phải cúng tạ lỗi với thần linh và chủ ché.

“Những ché rượu cần tham gia quan trọng vào sự linh thiêng và trọng thể của các lễ cúng. Lễ cúng lớn đòi hỏi dùng ché quý và phải đủ bộ ché theo phong tục”.  Tuy nhiên, hiện nay, trong đời sống và thực hành nghi lễ của các dân tộc Tây Nguyên nói chung và người Ê Đê nói riêng, do nhiều nguyên nhân  khác nhau mà Lễ cúng ché đang dần bị mai một.

 

Lễ vật cúng ché. Ảnh: Tác giả

 

Nhận thức được giá trị của ché trong đời sống của người Ê Đê và yêu cầu cấp thiết của việc tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể, ngày 12/10/2018, Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk đã thực hiện phục dựng Lễ cúng ché của người Ê Đê tại Buôn Tai, xã Krông Jing, huyện M’Đrắk - nơi cư trú của nhóm Ê Đê Mdhur, Ê Đê Blô.

Lễ vật chuẩn bị bao gồm: 1 con heo lớn, 3 ché rượu lớn, 6 vòng đồng, 3 chuỗi hạt, 3 chén đồng, 3 tô đồng, 1 mâm đồng… Trước khi tiến hành các lễ nghi cúng ché, gia chủ phải nhờ các thanh niên trai tráng trong làng vào rừng lấy cây xoan về làm cột rượu, lấy dây rừng về để cột ché, tránh làm ché bị xô đổ, rơi vỡ.

Trong gian khách của nhà dài (Gah), cây cột rượu được trang trí với đủ màu sắc, hoa văn sặc sỡ được dựng lên, bên cạnh là ba ché rượu cần lớn được buộc cố định vào 3 cây cột rượu bằng những sợi dậy rừng.

Nghi lễ bắt đầu, một thanh niên dùng thanh nứa sắc chọc tiết heo, tô đồng được chuẩn bị sẵn để lấy huyết. Thầy cúng dùng một thanh tre dập một đầu nhúng vào huyết heo và bôi lên cột rượu chính. Phần đầu và chân trước được đặt cạnh 3 ché rượu. Thịt heo trộn lẫn với huyết được chia vào các bát nhỏ, bên cạnh là dĩa bày thịt, tim gan, cật, đuôi heo và ba tô cơm lớn. Vòng đồng, chuỗi hạt cũng được bày lên trên mâm đồng.

Tiếng chiêng Knah ngân tấu lài chiêng đón khách lên từ rất sớm để mời bà con, anh em, họ hàng gần xa đến tham dự.

Giờ thiêng đến - 10h trưa, thầy cúng trang nghiêm trong bộ trang phục truyền thống, bắt đầu tiến hành nghi lễ.

Bước 1: Khấn tổ tiên, mời thần núi thần sông, tổ tiên, ông bà về chứng giám và cho phép gia đình được tổ chức lễ cúng

Lời khấn: “Ơ Yang, Yang Cư, Yang Êa, Yang ở trên cao, các Yang ở dưới thấp, ở các Yang gần, Yang xa…

Hôm nay, gia đình chúng tôi xin phép các Yang một việc lớn, Gia đình chúng tôi nhờ Yang che chở, mùa màng đã thu hoạch xong, thóc lúa, bắp cũng đã đưa về kho, con heo, con bò đã đầy chuồng, nên đã mua được một cái ché quý. Được như vậy là nhờ có yang cho, nay gia chủ muốn tạ ơn tổ tiên và các Yang đã phù hộ cho gia đình nên đốt heo, uống rượu. Rượu đã đầy ché, thịt đã đầy mâm. Mời các Yang về ăn cơm, thịt heo, uống rượu và chung vui cùng chúng tôi, cho phép gia đình làm lễ cúng nhập gia cho ché. Mong rằng việc này sẽ tốt sẽ đẹp, Ơ Yang...”

Bước 2:  Cúng Yang rông, Yang Cư , Yang Êa, tổ tiên

Lời khấn: “Ơ Yang, Ơ các Yang ở trên cao, các Yang ở dưới thấp, ở các Yang gần, Yang xa, Yang sông, Yang núi…Cầu mong thần linh phù hộ cho các thành viên gia đình được sức khỏe dồi dào, làm ăn phát đạt, chăn nuôi, trồng cấy đều được mùa, con cái học hành đến nơi đến chốn. Đây là điều tốt đẹp, là nghĩa tốt lành, nay khấn để các thần linh khắp chốn cùng biết, lời khấn các thần cùng nghe, thần nước đã nghe, thần núi đã hiểu. Tôi khấn xin các thần phù hộ, lấy vợ cầu bình an, nuôi con mong thành đạt, không gặp tai ương. Mời các Yang về ăn cơm, thịt heo, uống rượu và chung vui cùng gia đình chúng tôi. Ơ Yang…”

Bước 3: Nghi thức cúng cho ché

Lời khấn:“Ơ dân làng buôn Tai, các Yang gần Yang xa, Yang trên cao Yang dưới thấp, các Yang đều đã đồng ý để gia đình tổ chức cúng cho ché.

Gia đình dù có khó khăn, vất vả, cũng đã tiết kiệm, tích góp để mua được ché quý về ủ rượu cúng Yang. Ơ thần ché, gia chủ hôm nay tổ chức lễ đón ché Tang về nhà, xin được thông báo và mời thần ché cùng dự tiệc với gia chủ, từ nay về sau gia đình sẽ coi ché như con cái trong nhà, được đối xử tử tế… vì thế mong ché hãy chung sống vui vẻ, lâu dài, hòa thuận, đầm ấm và giúp đỡ các thành viên trong gia đình.”

Thầy cúng vừa khấn vừa đeo vòng đồng, chuỗi hạt vào tai và cổ ché, với ngụ ý làm đẹp cho ché, kể từ đây ché sẽ được đối xử như con người (Những ché nào trên tai có đeo vòng, chuỗi có nghĩa ché đó đã được cúng nhập gia).

Bước 4: Nghi thức cúng cho chủ ché

Lời khấn:“Ơ các Yang, Ơ các Yang ở trên cao, các Yang ở dưới thấp, ở các Yang gần, Yang xa, Yang núi non, Yang sông suối, Yang cây cối, ơ các Yang tốt Yang đẹp, Yang ở đằng Đông, Yang ở phía Tây…

Hỡi các Yang luôn chăm lo cho con người và muôn vật…

Hôm nay có thịt heo, có rượu ngon, mời các Yang về ăn uống, giúp đỡ cho dân làng.

Xin các Yang ban cho chủ nhà sức khỏe, may mắn, làm ăn thuận lợi, để có thể mua được nhiều ché tốt hơn nữa..

Chúng tôi  xin dâng lên các Yang thịt heo, cơm, rượu, mong các Yang về ăn và giúp đỡ cho gia đình. Ơ Yang…”

Thầy cúng và khấn vừa đeo vào tay chủ ché 2 vòng đồng, bà chủ nhà 1 vòng đồng để cầu mong may mắn, sức khỏe…

Dàn chiêng Knah tấu lên bài chiêng mừng ché mới. Thầy cúng khấn cảm ơn tổ tiên, cảm ơn Yang, thần ché đã chấp thuận với ý nguyện của gia chủ.

Nghi thức kết thúc, đại diện gia đình cảm ơn họ hàng, bà con buôn xa, buôn gần đã tới tham dự và mời mọi người ở lại dùng cơm, uống rượu mừng cho gia chủ đã sắm được ché quý.

Thông qua việc thực hiện phục dựng, Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk mong muốn tạo sự chuyển biến về nhận thức và ý thức của cộng đồng trong việc gìn giữ Lễ cúng ché - một di sản văn hóa truyền thống, điển hình của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Mặt khác, từ góc độ quản lý, hoạt động này sẽ là cơ sở thực tiễn cho việc nhận diện, xác định giá trị và lập danh mục di sản văn hóa phi vật thể để bảo tồn theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa./.

Nguyễn Thị Mai - Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk

Chú thích:

1,2,3- Lưu Hùng (2014), Góp phần tìm hiểu Trường Sơn-Tây Nguyên, NXb Khoa học xã hội.

 

 

 

Nguyễn Thị Mai


Sự kiện qua ảnh

59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59

Tìm kiếm

Liên kết website